Johanneskerk Kruiningen

De graftombe

Direct bij binnenkomst ziet u links, tegen de noordelijke muur, de arduinstenen graftombe van ridder Aernoud van Cruninghe. Hij overleed in 1561 en was de laatste afstammeling van de tak Voorhoute van de heren van Cruninghe.

Op de dekplaat is een liggende ridder gebeeldhouwd, met een leeuw, handschoenen en een helm. Aan elke kant zijn vier wapens aangebracht. Links staan de familiewapens van zijn vader: Cruninghe, Voorhoute, Reimerwaal en Sickele. Rechts die van zijn moeder: Cruninghe, Gruythuyse, Ongnies en Rubempré.

Onderaan de tombe staat een tweeregelig gedicht:

Die met Paulo wetteliken heeft gestreden,
Wert van Christo gecront als hi is overleden

De woorden zijn ontleend aan de tweede brief van Paulus aan Timotheüs, hoofdstuk 4, vers 7 en 8. In de Bijbelvertaling Het Boek luiden deze verzen:

7 Ik heb lang en hard voor mijn Heer gestreden en door alles heen ben ik Hem trouw gebleven. 8 In de hemel wacht mij een kroon, die de Here (de rechtvaardige rechter) mij op de grote dag van Zijn terugkeer zal geven. En niet alleen aan mij, maar ook aan alle mensen die vol verwachting naar Zijn terugkeer uitkijken.

Het interieur na de Watersnoodramp

Als we verder lopen, zien we hoe de Watersnoodramp van 1953 het kerkinterieur heeft veranderd. Het water stond 1,85 meter hoog in het gebouw. Het veroorzaakte veel schade aan het meubilair en aan de kerk zelf. Bij een aantal pilaren was dat nog aan een kleurverschil te zien.

De lange zijbanken in de noordelijke en zuidelijke zijbeuk van het middenschip werden vervangen door korte dwarsbanken. Alleen de luifelbanken moesten in hun oorspronkelijke staat blijven, omdat zij onder Monumentenzorg vielen.

In het middenschip maakten de banken plaats voor stoelen. Ook de ligging van de gangpaden veranderde. Het cementen plaveisel werd vervangen door natuurstenen tegels. Wie om zich heen kijkt, ziet dus een oude kerk waarvan de inrichting ook het verhaal van de ramp en het herstel vertelt.

De consistorie

Voordat we het liturgisch centrum bereiken, zien we links een deur naar de consistorie. Laten we even naar binnen kijken. In 1950 werd dit vertrek zoveel mogelijk in oude stijl gerestaureerd.

Achterin bevindt zich de trap naar de orgelzolder. Rechts staat een antieke kast, bijzonder door het houtsnijwerk met engelenkopjes. Het meubel stamt uit de tijd waarin ook de kansel, het doopvont en de lezenaar werden vervaardigd. Dezelfde engelenkopjes komen terug op de lezenaar in het liturgisch centrum.

De kast is, op de ballonpoten na, authentiek. Ook zijn hier schilderijen met Bijbelse taferelen te zien. Hun herkomst is niet geheel duidelijk.

De consistorie is een ruimte voor voorbereiding en overleg. Hier werden zowel vergaderingen van de kerkbestuurders als kindernevendiensten gehouden.

Het liturgisch centrum

Vanaf de orgelbalustrade hebben we een mooi overzicht van het liturgisch centrum van de kerk. Deze ruimte wordt ook de tuin genoemd.

Veel van het interieur — het doopvont, de preekstoel en de herenbanken — gaat terug tot de zestiende eeuw. Maar ook de meer recente onderdelen hebben hun eigen verhaal.

In de volgende haltes bekijken we deze voorwerpen van dichtbij. Let daarbij niet alleen op de grote vormen, maar ook op het houtsnijwerk, de opschriften en de kleine overeenkomsten tussen de meubels.

De lezenaar

De lezenaar staat midden in de tuin. Van oudsher is een dergelijk meubel de plaats om uit de Bijbel te lezen.

Kijk eerst naar het front. De engelenkopjes hebben dezelfde vormgeving als die op de kastdeuren in de consistorie. Daarboven ligt het eigenlijke leestableau waarop de Bijbel kan rusten. Het florale houtsnijwerk verwijst naar bloemen en planten.

Het woord catheder is afgeleid van het Griekse kathedra, dat zetel of leerstoel betekent. De lezenaar biedt de Schrift een zichtbare plaats in het midden van de gemeente.

De preekstoel

In een later stadium werd de preek staande op de preekstoel gelezen. De preekstoel met boogpanelen draagt het jaartal 1596 en rust op een kariatide: een dragend element in de vorm van een vrouw.

Boven de preekstoel hangt een zwaar eiken klankbord. Daarop staat een tekst uit Ezechiël 3 vers 17:

MENSCHENKINT IC HEBBE U TEN WACHTER GHESETTET OVER HET HUYS ISRAELS GHIJ SULT UYT MIJN MONT HET WOORT HOOREN ENDE HAER VAN MIJNENTWEGEN WAERSCHUWEN

De woorden richten zich tot de wachter over het huis van Israël. Hij moet het woord uit Gods mond horen en de mensen namens Hem waarschuwen. Het klankbord heeft daarnaast een praktische functie: het helpt de stem van de spreker naar de gemeente te dragen.

Doopvont en avondmaal

De protestantse kerk kent twee sacramenten: doop en avondmaal. Dit zijn gewijde handelingen die als instellingen van Christus worden beschouwd.

Het achtzijdige doopvont draagt de gebeitelde tekst:

Laat de kinderkens tot mij komen

Onder de kansel ligt een tapijt met korenaren en een korenschoof, druiventrossen en wijnranken. Deze symbolen verwijzen naar het avondmaal: koren naar het brood en druiven naar de wijn. Het tapijt werd na de grote restauratie in 1956 aangebracht. Op het overzicht van het liturgisch centrum is de plaats ervan te zien.

Ook de avondmaalstafel hoort bij deze ruimte. Bij de viering van het Heilig Avondmaal worden brood en wijn gedeeld ter gedachtenis aan Jezus Christus.

De luifelbanken

Aan weerszijden van het liturgisch centrum staan de zogeheten luifelbanken. Op de stijlen van de bank tegen de zuidmuur staat in het midden het jaartal 1573.

Het vroegere register van zitplaatsengeld vermeldde deze banken onder eigen namen en nummers:

• Nr. 2: de gezworensbank, met negen plaatsen.
• Nr. 3: de Bank van Sterling.
• Nr. 5: de meestersbank.
• Nrs. 6, 7 en 8: de Ambachtsherenbanken.
• Nr. 9: Erven Timmerman.

De namen geven een inkijkje in de vroegere verdeling van zitplaatsen. De banken zijn daarmee zowel waardevolle meubels als herinneringen aan de sociale geschiedenis van de gemeente.

De gebrandschilderde ramen

De grote gebrandschilderde ramen aan weerszijden van de preekstoel herinneren aan de Watersnoodramp van 1953. Ze werden in 1956 in de dichtgemetselde triomfboog geplaatst.

Glazenier Wim Wagemans uit Rijswijk ontwierp de ramen. Ze werden vervaardigd in atelier De Vest in Delft. In de wandelkerk toont een lijst met foto’s hoe de ramen werden gemaakt.

De voorstellingen vertellen het verhaal van angst en redding. Links schreeuwen mensen om hulp, bang om te verdrinken. Rechts worden mensen met een bootje gered. In de ramen staan de datum 1 februari 1953 en twee teksten uit het Marcusevangelie:

Meester bekommert het U niet dat wij vergaan
Marcus 4 vers 38

Wat zijt gij vreesachtig. Hoe hebt gij geen geloof?
Marcus 4 vers 40

De woorden uit het verhaal van de storm op het meer krijgen hier, in een dorp dat de ramp zelf onderging, een bijzondere betekenis.

Het schip en de grafzerken

Vanaf de preekstoel kijken we terug door de kerk. De gangpaden tussen banken en stoelen, links en rechts, leiden naar de uitgang.

In de wandelkerk liggen ongeveer tien grafzerken. Bij de meeste zijn de teksten nauwelijks meer te lezen. Het was niet gebruikelijk om mensen in de wandelkerk te begraven. De huidige plaats van de zerken houdt mede verband met het verdwijnen van het koor en met latere restauraties, waarbij zij werden verplaatst.

Hier eindigt onze rondgang door het interieur. In de tuin rondom de kerk is nog meer te zien. We gaan naar buiten en vervolgen onze wandeling bij de monumenten.

Het Watersnoodmonument van Jan Wolkers

In de kerktuin staat het beeld dat Jan Wolkers na de Watersnoodramp van 1953 op verzoek van het gemeentebestuur ontwierp. Het herinnert aan de slachtoffers van de ramp.

Over zijn ontwerp schreef Wolkers aan de gemeente:

Het is een vrouw gehuld in een deken waaronder zij haar verdronken kindje draagt, waarvan één handje zichtbaar is en dat verder onder de deken schuilgaat. Dit lijkt mij natuurlijk en vooral ook noodzakelijk, om iedere pathetiek te vermijden. De tragiek moet meer spreken door de sfeer van het beeld dan dat dat door het onderwerp te nadrukkelijk wordt geaccentueerd.

Hij vervolgde:

Het liefst zag ik de sokkel uitgevoerd in hardsteen.

Voor de tekst bracht hij een kwatrijn van A. Roland Holst onder de aandacht, dezelfde dichter die ook de tekst voor het Nationaal Monument op de Dam schreef:

Hoort gij de zee achter mijn Hart?
Dan zal ik heen zijn
En gij zult met de zee alleen zijn.
De golven zullen breken in Uw hart.

Wolkers noemde dit het meest geschikte dat hij in de Nederlandse poëzie had gevonden.

Op 1 februari 2013 werden op de sokkel drie glazen plaquettes aangebracht met de namen van de 58 slachtoffers van de Watersnoodramp in Kruiningen. Jaarlijks worden bij het beeld op 1 februari kransen en bloemen gelegd ter nagedachtenis aan de slachtoffers.

Het oorlogsmonument

In de tuin staat ook het monument voor de Kruiningers die tijdens de Tweede Wereldoorlog omkwamen. Het werd in 1995, vijftig jaar na de bevrijding, op initiatief van een burgercomité onthuld.

De steen vermeldt de namen van dertien omgekomen Kruiningers. Onderaan staan woorden van Ida Gerhardt:

de namen der gevallenen
die wij zo snel vergaten
worden soms nog gezongen
bij monde van de stormwind.

Bij deze gedenksteen vindt jaarlijks op 4 mei de Dodenherdenking plaats. Dan worden de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog herdacht, evenals degenen die omkwamen in andere oorlogen en bij vredesmissies.

De toren

Ook de veertiende-eeuwse toren is een monument. Hij bestaat uit drie geledingen en een spits. De onderste twee delen zijn vierkant, met enkele nissen als versiering.

Op het vierkant staat een achtkantige bovenbouw. Op de overgang staan op iedere hoek drie gemetselde pinakels. Ook de trans van het achtkantige bovendeel heeft op iedere hoek een pinakel. Een pinakel is een slank, spits toelopend gotisch torentje. De wijzerplaten zijn op de torenspits aangebracht.

Aan deze vormen wordt ook een symbolische betekenis gegeven: het vierkant als aarde, de achthoek als volmaaktheid en eeuwigheid, en de spits als verwijzing naar de hoge waardigheid van het godshuis en van Hem aan wie het werd gewijd.

De toren doorstond branden en stormen. Hij werd onder meer gebruikt als arrestantenlokaal en als bergplaats voor brandweerslangen. De onderruimte heeft ook dienstgedaan als keramiekatelier.

In 1956 werd de toren uitgebreid gerestaureerd. In 1991 en 1992 volgde opnieuw een grondige restauratie. Daarbij werd het houtwerk geconserveerd en gedeeltelijk behandeld tegen de bonte knaagkever.

De klokken

In de toren hangen een grote en een kleine klok. De oorspronkelijke grote klok werd in 1490 gegoten door Simon Wagheven uit Mechelen. Het randschrift luidde:

Maria heet ik en ben ghegoten van Simon Wagheven te Mechelen binnen `t jaar 1490. Lof heb God uit rechter minne

Verder droeg de klok het Mechelse wapen en afbeeldingen van Sint-Joris met de draak en van Maria met het kind. Vanwege een scheur werd zij in 1914 hergoten door de gebroeders Van Bergen uit Midwolde. Daarna stond er:

Hergoten door de Gebr. van Bergen te Midwolde 1914

De kleine klok draagt het opschrift:

Zeelandorum 1777, Joh. la Port fecit Medioburgh

Tijdens de oorlog van 1940–1945 werden beide klokken door de bezetters weggehaald. Alleen de kleine klok werd na de bevrijding teruggevonden en keerde terug naar haar plaats.

In 1948 leverde de firma Van Bergen uit Heiligerlee de nieuwe grote luidklok: een klok van 800 kilogram met de toon fis. Het randschrift luidt:

Zij die mij voorging werd geveld - door ruw geweld en, zoals zij, ik in haar plaats - Gods goedheid meld. 19 Heiligerlee - 48 - van Bergen